Культура и искусство

Шаңырақ — киіз үйдің күмбезін кереге көзді крестімен аяқтайтын конструктивті элемент. Шаңырақтың құрылысы келесі бөлшектерден тұрады: Тоғын. Күлдіреуіш. Беріктік.

Қазақ дәстүріндегі ай атауларының мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, наурыз сөзі парсы тілінен аударғанда «жаңа күн» дегенді білдіреді. Сәуір араб тілінде «өгіз» деген сөзбен аудартылғанда мағынаны білдіреді Қазақ есепшілері жаздың аптап ыстығы мен қыстың суығы қырық күнге созылады деп есептеді.

Өскембай Ырғызбайұлы (1778–1850) — Абайдың атасы, атақты би. Өскенбай жастайынан зерек, есті болып өседі.

Қазақ шешендік сөздерінің тарихы бірнеше кезеңге бөлінеді: 1. XII–XIII ғасырлар — Майқы би, Аяз би. 2. XIV–XV ғасыр — Асан қайғы, Жиренше шешен. 3. XV–XVIII ғасырда — Шортанбай, Дулат, Мұрат, Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке билер. Қазақ шешендерінің сөзі көлемі шағын, ықшамды, әсерлі, тапқыр, батыл, мәнділігімен ерекшеленеді.

Омар Хайямның рубаиларының тақырыбы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың көптеген нұсқасы бар: өмірдің мағынасы; мораль; әлемнің құрылымы; адамгершілік; ережелерді қарау.

Шортанбай Қанайұлының тақырыптарына мыналар жатады: Заман, қоғам, халық тұрмысы. Ел өмірі, жер, қоныс қысымы. Отаршылар мен жергілікті әкімдердің озбырлығы. Шығармашылықта адам бойындағы оғаш мінез-құлықты суреттеуге деген болатын.

Даниэль Дефоның «Робинзон Крузо» романында адам тұрмысы жоқ аралда 28 жыл өмір сүрде. Алайда, кейбір деректер бойынша, бұл арифметикалық қателік.

«Үш қиян» толғауында жер мен құтты қоныс жайының маңызды рөлі — олар тарихи оқиғаларға, тұлғаларға және адамдардың өміріне байланысты. Толғауда Кіші жүз қазақтарының 1836–1837 жылдарда Исатай мен Махамбет бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне қатысты деректер де кездеседі: «Қабыршақты, Қарасу, Үйрек пен қазын атқан жер». Ханнан бері ғысып, Шатыр тігіп жатқан жер. Көпірі жоқ Ақ Жайық, Атын жалдап өткен жер. «Үш қияны» деп — үш өзен салаларын айтады.

Қайын жұрттың мәртебесі — міншіл. Қазақ халқының үш жұртына баға берген: өз жұрта күншіл, қайын жұрта міншіл және нағашы жұрта сыншыл.

Қаракерей руының шежіресі Орта жүздің Арғын тайпасы Қаракесек руынан тұрады. Қаракесектің тарихы туралы ақпарат табылмады, бірақ олардың тарихи және этникалық жағынан өте қызықты.

Ертегідегі ханның бейнесі Қазақ ауыз әдебиетіндегі ел басшысының үлгілі бейнесі. Аяз би туралы айтылатын ертегі-аңыздардың бәрінде дерлік Жаман қойшының Мадан хан сынынан өтуі, үйленуі, ханның күншіл, ақылсыз қырық уәзірін өлімнен құтқаруы, оның даналығын, достыққа адал, сертке беріктігін, әділдігін мойындаған хан өз тағын беруі сөз болады.

Сақтар — б.з.б. I мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан аумағын мекендеген ежелгі тайпа. Сақтардың көпшілігі жылқы мен қой өсіріп, негізінен көшпелі өмір салтын ұстанған. Тайпа көсемдерін оның барлық мүшелері сайлайтын болған.

Ескі салт-дәстүрлердің өзгерістері заманның өзгерісін ескере отырып жүзеге асырылады. Кейбір дәстүрдің атауы өзгереді, мысалы, «өңір салу» дәстүрі.

Қазақстанның мемлекеттік рәміздері: Мемлекеттік ту. Елтаңба. Әнұран.

Көшпелі мәдениетінің ерекшеліктеріне мыналар жатады: Жылқының маңызды рөлі. «Ата қоныс» ұғымы. Қару-жарақ, құрал-сайман, әсіресе металл өңдеудің өркендеуі, әйгілі аң стилінде жасалған бұйымдар. Көшпенділік — көшпелі халықтардың тарихи қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық даму жүйесі, шаруашылық-мәдени типі.

Байғазы — қазақ дәстүрінде балалардың, әсіресе ұл мен қыздардың жаңа киіміне, алғашқы жетістігіне немесе өздеріне тән ерекше заттарына арнайы берілетін сыйлық, көрімдік. Байғазы беру арқылы балаға алдағы өмірінде бақыт, байлық, батылдық, әдемілік, ақыл-парасат сияқты қасиеттер серік болсын деген тілек айтылады.

Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551) — тарихшы, әдебиетші, Моғолстан мен оған қарастыратын аймақтардың тарихы туралы аса құнды деректер берген «Тарихи Рашиди» кітабының авторы. Ол Қашқар мен Жаркент үшін 1514 жылы Абу Бакрмен соғысқа қатысқан, сондай-ақ Көкшетау, Жетісу және Тибетке бағытталған әскери саяхаттарда қатысты. Мұхаммед Дулати Кашмирді Бабуридтерге қол жеткізді, оны басқарды.

Қазақ байларының Алаш қозғалысына қандай үлес қосқаны туралы ақпарат табылмады. Алайда, Алаш партиясының құрамына әуел бастан-ақ қазақтың ғылыми және шығармашылық зиялыларының белгілі өкілдері — М. Тынышбаев, М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердиев, Ғ. Қарашев, С. Торайғыров, Х. Ғаббасов, Ә. Ермеков, Ж. Досмұхамедов, М. Дулатов, т.б. кірді.

Абай туралы кітаптар мен мақалалар: - «Абай Құнанбаев»; - «Қара сөздер»; - 10 томдық шығармалар жинағы; - Болат Жүнісбековтің «Ақын ұлдары», «Абай сәулесі», «Ғайып» атты кітабы.

Әжелер күні 21 қаңтарда Польшада тойланады. Бұл күн 1964 жылдан бастап әжелерге арналған мереке болып саналады.