Анализ . Бұл жан-жақты зерттеу мақсатында бүтін бір затты құрамдас бөліктерге (жақтарына, белгілеріне, қасиеттеріне және т.б.) бөлу .
Синтез . Бұл заттың құрамдас бөлігін біртұтас затқа біріктіру .
Абстракциялау . Зерттеліп отырған құбылыстың қажетті емес қасиеті мен қарым-қатынасын бөліп алу ;
Жалпылау . Объектілердің жалпы белгілерін анықтау ;
Индукция . Жеке қорытындылар негізінде жалпы тұжырым жасау ;
Дедукция . Жалпы тұжырымынан жеке тұжырымдар жасауға мүмкіндік беретін талқылау ;
Аналогия . Объектілерге бірдей белгілерінің ұқсастығы негізінде олардың ұқсасығын айтуға мүмкіндігі ;
Классификация . Зерттелетін пәннің зерттеушіге қажетті маңызды белгілер бойынша түрлі топтарға бөлу (әсіресе, биология, геология, география, кристаллогрфия, т.б. ғылымдардың түрлі бөлімдері) .